Av Aud-Kirsti Pedersen
Lov om stadnamn § 2d seier at «eit nedervd(1)» stadnamn er eit «stadnamn som [er] munnleg eller skriftleg […] overlevert frå tidlegare generasjonar».
Eit nedarva stadnamn er altså eit namn som har vore i bruk gjennom generasjonar, men kor mange generasjonar seier ikkje lova, forskrifta eller forarbeida til lova.
Statens kartverk har etter lov om stadnamn ansvar for å fastsette skrivemåten til nedarva stadnamn som naturnamn, gardsnamn og bruksnamn. Kartverket har også ansvar for å vurdere om eit bruksnamn er nedarva eller ikkje. Frå tid til annan ønsker brukseigarar å byte ut eit bruksnamn med eit anna bruksnamn, og i slike tilfelle må det avklårast om namnet er nedarva eller ikkje. Lov om stadnamn § 3 handlar om namnevern, og § 3.2 seier:
Eit nedervd stadnamn kan berre bytast ut med eit anna namn som er på same språk, og som har tradisjon som namn på det same namneobjektet. Unntak kan gjerast dersom særlege grunnar talar for det.
Ein brukseigar har altså høve til å byte ut eit nedarva stadnamn på eit språk med eit anna nedarva stadnamn på det same språket om namnet tradisjonelt har vore brukt om det same namneobjektet. Men om bruksnamnet ikkje er nedarva, er ikkje namnet verna, og namnet kan bytast ut med eit anna namn. For å kunne gjere det, må ein kunne avgjere om eit bruksnamn er nedarva eller ikkje.
Vi har sett at § 2d legg til grunn alder som eit kriterium for kva som er eit nedarva namn. Namnet må vere munnleg eller skriftleg overlevert frå tidlegare generasjonar, men talet på generasjonar ikkje blir presisert.
Statens kartverk har ansvar for saksbehandling av mange type stadnamnsaker, og ein del rutinar og avklåringar som ikkje går fram av lov, forskrift og forarbeid, har etter kvart blitt nedfelt i Handbok for namnebehandling. I Handboka, pkt. 7.2, legg Kartverket til grunn at ein generasjon eller menneskealder blir rekna som om lag 30 år, og at «namnet difor [må] vere kring 60 år eller eldre for at namnet skal reknast som nedervt». Her har Kartverket lagt til grunn at det må vere eit krav at namnet har blitt overlevert gjennom minst to generasjonar. Vidare heiter det at Kartverket ikkje finn det rimeleg å setje ei skarp tidsgrense for kva som kan reknast som eit nedarva stadnamn, for ein generasjon kan vere både kortare og lengre enn 30 år, og at eit nedarva namn kan vere mellom 40 og 80 år gammalt om ein legg til grunn at det er overlevert gjennom to generasjonar. Kartverket seier: «Når namnet er meir enn 80 år, må det nesten alltid reknast som nedervt, medan det nesten alltid må sjåast som ikkje-nedervt når det er mindre enn 40 år gamalt».
Ut frå det som er sagt så langt, er det ei tidslengd på 40 til 80 år som er grunnlag for å skilje mellom eit nedarva og eit ikkje-nedarva bruksnamn, men i tillegg sier Kartverket at det må brukast skjønn for å vurdere om eit bruksnamn er nedarva eller ikkje.
Før vi drøftar dette nærmare, skal vi sjå på tidlegare norsk lovgjeving om namngjeving av bruk.
Tidlegare lovgjeving om namngjeving av bruk
Mellom 1.1.1910–23.6.1978 gjaldt skylddelingslova, som hadde ein paragraf om namnsetting av bruk, § 24: «Hvert bruk, som fremkommer ved skylddeling eller nyskylddeling, bør av eieren (kjøperen) gis særskilt navn, som anføres i forretningen». Formuleringa «bør» i lovpunktet påbyr altså ikkje at eit bruk skal ha eit namn, men det normale var at utskilde bruk fekk namn. I tillegg heitte det: «Som bruksnavn må ikke i noget tilfelle velges et navn som allerede er i bruk som slektsnavn og som ikke hører til de mer utbredte».
Skylddelingslova blei avløyst av delingslova 1.1.1980, og formuleringa om namngjeving er endra frå «bør» til at namn «kan brukes» i § 5-3: «Det kan brukes navn på eiendommene i målebrev, grunnbok m.v. Navnet bestemmes av eieren». I tillegg sa lova: «Dersom navnet allerede er i bruk som etternavn og er beskyttet, kan navnet bare velges dersom eieren dokumenterer at navnet har gammel, nedarvet tilknytning til eiendommen».
Då delingslova blei erstatta av matrikkellova 17.6.2005, ikraftsett 1.1.2010, var det ikkje lenger nokon paragraf i lova som omtalar namngjeving av bruk, og i dag er det reglane i lov om stadnamn (iverksett 1.7.1991) som gjeld for namngjeving av bruk. Paragraf 5.4 i stadnamnlova seier «Eigaren eller festaren kan, med dei avgrensingane som følgjer av § 3, sjølv velje namn og fastsetje skrivemåte av namnet på eit nyoppretta bruk eller eit bruk som ikkje har eit nedervd namn». Det er altså viktig å kunne avklåre om eit bruksnamn er nedarva eller ikkje om eit bruk som alt er namngjeve, kan få eit nytt bruksnamn.
Vurdering av om eit bruksnamn er nedarva eller ikkje
På grunn av tidlegare skikk og lovgjeving har i regelen bruk utskilde før 1980 eit namn, men etter at delingslova i 1980 blei innført utan krav om namngjeving, ser vi at namngjeving av utskilde bruk blir mindre vanleg, og etter 1990 er det vanleg at utskilde bruk ikkje blir namngjevne. Dette er ein observasjon som eg har gjort etter tretten års røynsle som saksbehandlar av stadnamnsaker Statens kartverk.
Etter innføringa av skylddelingslova i 1910 var regelen at eigedommar burde ha eit namn, og dei eldste namna gjevne etter skylddelingslova er altså godt over hundre år gamle, og ut frå aldersavgrensinga til Kartverket er namn gjevne før 1945 å rekne som nedarva, og bruksnamn gjevne mellom 1945 og 1985 kan også vere nedarva, mens namn gjevne etter 1985, til vanleg ikkje er nedarva. Den bakre grensa på rundt 80 år vil gjere at tidsgrensa for kva som er nedarva/ikkje nedarva, vil flytte seg fram i tida for kvart år som går.
Det seier seg sjølv at ei slik grensedraging ikkje er tilfredsstillande, og Kartverket seier at ein i tillegg må bruke skjønn for å avklåre kva som er nedarva eller ikkje. Som moment for å utøve skjønn peiker Kartverket på at ein må vurdere om namnet er «organisk framvakse eller konstruert», «har ein talemålstradisjon», er «velkjent» og «mykje brukt», «om namnet er veldokumentert (gjeld i hovudsak norskspråklege namn)», «om namnet er sjeldsynt eller alminneleg», «om namnet er originalt eller eit oppkallingsnamn, sjablongnamn, kategorinamn eller memorialnamn», «om namnet høver på staden», «om namnet føyer seg godt inn i det lokale stadnamnverket».
Når ein utøver skjønn, må det «vere større opning for å kunne byte ut namn som vekkjer negative eller komiske assosiasjonar enn det er for namn med nøytral eller positiv valør. Det bør vere lågare terskel for å byte ut nyare bruksnamn som er identiske med gardsnamnet, enn namn som identifiserer bruket meir eintydig». Vidare heiter det: «Om gardsnamnet berre mekanisk er kopiert og lagt inn i bruksnamnfeltet i matrikkelen utan å ha vore brukt spesifikt om eigedommen, kan også namn eldre enn 80 år sløyfast om namnet ikkje viser til eit gardsbruk eller eit (tidlegare) gardstun», (alle sitat frå Handboka, pkt. 7.2.2).
Den lange lista med vurderingsmoment viser at tidsavgrensinga på mellom 40 og 80 år for eit nedarva stadnamn har lite for seg. Det er ikkje tidsspennet på 80 år sett frå notid som er avgjerande. Snarare er det bruksnamna som blei gjevne med pålegg av skylddelingslova i 1910, som er aktuelle å vurdere, og grensa burde ut frå dette vore sett ved 1910. For Troms og Finnmark sin del burde nok grensa settast tidlegare, for jordsalslova av 1902 kravde at jordeigedommar måtte gjevast eit norsk namn: «Udmaalt jordeiendom gives særskilt norsk navn», Ot.prp. nr. 20 (1901–1902), § 5d. Det har blitt hevda at det fanst lister med forslag til bruksnamn som kjøparar av eigedom kunne velje frå når dei skulle få utskilt eit bruk(2).
Vanlege bruksnamn etter 1910
Matrikkelutkastet 1950 er ei viktig kjelde som viser bruksnamna som var gjevne fram til 1950. Vi ser at utskilde bruk får ulike slag namn. Mange av bruksnamna tar utgangspunkt i nedarva naturnamn på staden der bruket er, men mange namn er nylaga etter ulike namnelagingsmønster. Så vidt eg kjenner til, er det ingen som har undersøkt namngjevinga av bruk etter 1910 systematisk, og grunnen er truleg at namna har blitt rekna for mindre interessante av di namna er av nyare dato og mange av dei ikkje er nedarva. Eg fører her opp nokre eksempel på bruksnamn i tidlegare Hillesøy og Kvænangen herad, for eg kjenner godt til desse områda sidan eg har samla inn stadnamn i delar av områda i 1983 og i 1985, og dessutan kjem eg frå den nordre delen av Hillesøy herad og er lokalkjent her.
Bruksnamn gjevne etter nedarva naturnamn er namn som Stavlien (av Stavlian), Segla (etter eit fjell med dette namnet), Ornes (av Orneset), Kraknes (av Krakneset), Naustbukt (av Naustbukta), Lauklines (av Lauklineset), Bakken (av Torvskjåbakken) og Mellemvoll (av Mellavollen) – alle i tidlegare Hillesøy herad. I Kvænangen er Henrikslåtten (av Henrikslåtta), Lerbugt (av Leirbukt), Brandbugt (av Brennbukt), og desse naturnamna er norske (eigentleg danske) former av opphavleg kvenske og nordsamiske namn.
Gards- og bruksnamnet Kvænangsbotn viste opphavleg til eit stort område der det fanst fleire bustader med særskilte namn på kvensk og samisk, t.d. kvensk Sirkkastakka, nordsamisk Cirggastat og kvensk Niemenaikku, nordsamisk Njemenjaiku (det er ikkje fastsett norske former til offentleg bruk av desse namna). Dette gjer at det ikkje er parallellitet språkleg og geografisk sett mellom det norske og dei kvenske og nordsamiske namna.
Problemet med manglande geografisk og språkleg parallellitet mellom norsk og samisk namn har vi også i tilfellet Samuelsberg (gardsnamn, bruksnamn, grendenamn) i Kåfjord kommune. På 1990-talet var det motstand mot å ta i bruk det nordsamiske bruksnamnet Sámmolvárri i funksjon som grendenamn av di det nordsamiske namnet ikkje hadde den same geografiske utstrekninga som det norske namnet Samuelsberg. Kommunen har i ettertid fastsett at nordsamisk Fiervá (av fiervá ‘fjære’) og kvensk Olmavankka(3) er parallellnamn til funksjonen av Samuelsberg som grendenamn.
Etter 1910 – men også før dette tidspunktet – ser vi at det blir vanleg å gje bruk namn som Breidablikk, Valhall, Skogstad, Solstad, Løvstad, Elvestad, Engstad, Heimstad, Ørstad, Strandheim, Vårheim, Solheim, Skoglund, Furulund, Myrlund, Bjørklund, Løvlund, Myrlund, Myrdal, Skogly, Kveldro, Soltun, Bakketun, Sjøtun, Haugland, Solhaug, Solli, Myrdal, Seljevoll, Løvslett, Vangen, Minde – alle er autentiske døme frå bruk i Hillesøy og Kvænangen herad.
Vi ser her namn som er inspirerte av norrøn mytologi, Breidablikk og Valhall, rosande namn som Kveldro og namn på Sol-, som har bakgrunn i ein type namn omtala som villanamn. Også bruksnamn som Skogly og Minde (av minne n., ‘noko som minner om noko eller nokon’) er av typen villanamn (Schmidt 2004: 394). Namneledd som stad, heim, land og tun er døme på ny bruk av namneledd som vi finn i gamle gardsnamn i tidlegare tider, særleg lenger sør i landet. Namneledda blir kombinerte med forskjellige ord for natur og fauna, og det er lett å generere nye namn etter behov. Namna framstår som stereotype, masseproduserte sjablongnamn. Språkleg sett er denne typen namn å rekne som etterlikningar av namnegods i tidlegare tider. Som språklege kulturminne er dei sjølvsagt av interesse for å studere namnemoten i tida dei blei gjevne, men som språklege kulturminne eller arvestykke frå genuin namngjeving i tidlegare tider er dei av mindre interesse.
På namnefagleg grunnlag kan ein gjere slike vurderingar av bruksnamn, og tidsavgrensinga med ei bakre grense på om lag 80 år, som Kartverket har komme fram til, framstår som irrelevant. Om eit bruksnamn er av typen sjablongnamn, kan det likevel hende at ein bør ta vare på namnet ut frå nokre av dei vurderingskriteria som Kartverket har nemnd, t.d. om namnet er vel kjent og brukt av folk i lokalsamfunnet, men i tilfelle der namnet er eldre enn 80 år, men ikkje er blitt ein del av den lokale namnebruken, bør ikkje alderskriteriet stenge for utskifting av eit stereotypt bruksnamn.
Spesielt i Troms og Finnmark bør ein ikkje halde strengt på at ein må halde fast på stadnamn som er å rekne som «papirnamn». Mi røynsle er at mange matrikulerte bruksnamn i Troms og Finnmark ikkje er kjende i lokalsamfunnet, og dei inngår ikkje i daglegtalen til folk. Det er derimot svært vanleg å omtale staden etter personane som bur på staden, t.d. «dæm va borte hos han Sigurd og ho Leikny» i staden for å og seie «dæm va borte på Soltun», som er namnet på bustaden til desse personane.
I nokre tilfelle er bruksnamna ikkje kjende av andre enn eigaren, og eg har jamvel røynt når eg har samla inn stadnamn, at eigaren ikkje har hugsa namnet på eige bruk, eller har måtta tenke seg om for å komme på namnet. Eit slikt anonymt namn kan vere over hundre år gammalt, men det er berre ei innføring i matrikkelen som ikkje betyr noko for eigaren eller for lokalsamfunnet. Etter mitt syn kan altså ikkje formell alder avgjere om bruksnamnet er verneverdig.
Litteratur
NOTaR
- Formene nedervd og nedarva er synonyme. Lovteksten bruker verbet erve av gammalnorsk erfa; av arv, og eg bruker forma arve. Adjektivet nedarva/nedervd betyr at ‘noko har gått i arv, er blitt overlevert (frå åttledd til ættledd)’.
- I neste omgang har nokre av desse tildelte bruksnamna blitt tekne i bruk som slektsnamn, og eg har fått opplyst av samiske venner med norsk etternamn at etternamnet har bakgrunn i eit tildelt bruksnamn i slekta.
- Olmavanka, kvensk Olma- av nordsamisk Olmmái-, av olmmái ‘mann’; vankka ‘dal’, jf. primærfunksjonen av namnet som viser til ein dal, nordsamisk Olmmáivággi, kvensk Olmavankka, norsk Manndalen.
