Category: Conservation of place-names

Nedarva og ikkje-nedarva stadnamn – korleis skilje mellom slike namn?

Av Aud-Kirsti Pedersen

Lov om stadnamn § 2d seier at «eit nedervd(1)» stadnamn er eit «stadnamn som [er] munnleg eller skriftleg […] overlevert frå tidlegare generasjonar».

Eit nedarva stadnamn er altså eit namn som har vore i bruk gjennom generasjonar, men kor mange generasjonar seier ikkje lova, forskrifta eller forarbeida til lova.

Statens kartverk har etter lov om stadnamn ansvar for å fastsette skrivemåten til nedarva stadnamn som naturnamn, gardsnamn og bruksnamn. Kartverket har også ansvar for å vurdere om eit bruksnamn er nedarva eller ikkje. Frå tid til annan ønsker brukseigarar å byte ut eit bruksnamn med eit anna bruksnamn, og i slike tilfelle må det avklårast om namnet er nedarva eller ikkje. Lov om stadnamn § 3 handlar om namnevern, og § 3.2 seier:

Eit nedervd stadnamn kan berre bytast ut med eit anna namn som er på same språk, og som har tradisjon som namn på det same namneobjektet. Unntak kan gjerast dersom særlege grunnar talar for det.

Ein brukseigar har altså høve til å byte ut eit nedarva stadnamn på eit språk med eit anna nedarva stadnamn på det same språket om namnet tradisjonelt har vore brukt om det same namneobjektet. Men om bruksnamnet ikkje er nedarva, er ikkje namnet verna, og namnet kan bytast ut med eit anna namn. For å kunne gjere det, må ein kunne avgjere om eit bruksnamn er nedarva eller ikkje.

Vi har sett at § 2d legg til grunn alder som eit kriterium for kva som er eit nedarva namn. Namnet må vere munnleg eller skriftleg overlevert frå tidlegare generasjonar, men talet på generasjonar ikkje blir presisert.

Statens kartverk har ansvar for saksbehandling av mange type stadnamnsaker, og ein del rutinar og avklåringar som ikkje går fram av lov, forskrift og forarbeid, har etter kvart blitt nedfelt i Handbok for namnebehandling. I Handboka, pkt. 7.2, legg Kartverket til grunn at ein generasjon eller menneskealder blir rekna som om lag 30 år, og at «namnet difor [må] vere kring 60 år eller eldre for at namnet skal reknast som nedervt». Her har Kartverket lagt til grunn at det må vere eit krav at namnet har blitt overlevert gjennom minst to generasjonar. Vidare heiter det at Kartverket ikkje finn det rimeleg å setje ei skarp tidsgrense for kva som kan reknast som eit nedarva stadnamn, for ein generasjon kan vere både kortare og lengre enn 30 år, og at eit nedarva namn kan vere mellom 40 og 80 år gammalt om ein legg til grunn at det er overlevert gjennom to generasjonar. Kartverket seier: «Når namnet er meir enn 80 år, må det nesten alltid reknast som nedervt, medan det nesten alltid må sjåast som ikkje-nedervt når det er mindre enn 40 år gamalt». 

Ut frå det som er sagt så langt, er det ei tidslengd på 40 til 80 år som er grunnlag for å skilje mellom eit nedarva og eit ikkje-nedarva bruksnamn, men i tillegg sier Kartverket at det må brukast skjønn for å vurdere om eit bruksnamn er nedarva eller ikkje.

Før vi drøftar dette nærmare, skal vi sjå på tidlegare norsk lovgjeving om namngjeving av bruk.

Tidlegare lovgjeving om namngjeving av bruk

Mellom 1.1.1910–23.6.1978 gjaldt skylddelingslova, som hadde ein paragraf om namnsetting av bruk, § 24: «Hvert bruk, som fremkommer ved skylddeling eller nyskylddeling, bør av eieren (kjøperen) gis særskilt navn, som anføres i forretningen». Formuleringa «bør» i lovpunktet påbyr altså ikkje at eit bruk skal ha eit namn, men det normale var at utskilde bruk fekk namn. I tillegg heitte det: «Som bruksnavn må ikke i noget tilfelle velges et navn som allerede er i bruk som slektsnavn og som ikke hører til de mer utbredte».

Skylddelingslova blei avløyst av delingslova 1.1.1980, og formuleringa om namngjeving er endra frå «bør» til at namn «kan brukes» i § 5-3: «Det kan brukes navn på eiendommene i målebrev, grunnbok m.v. Navnet bestemmes av eieren». I tillegg sa lova: «Dersom navnet allerede er i bruk som etternavn og er beskyttet,​ kan navnet bare velges dersom eieren dokumenterer at navnet har gammel, nedarvet tilknytning til eiendommen».

Då delingslova blei erstatta av matrikkellova 17.6.2005, ikraftsett 1.1.2010, var det ikkje lenger nokon paragraf i lova som omtalar namngjeving av bruk, og i dag er det reglane i lov om stadnamn (iverksett 1.7.1991) som gjeld for namngjeving av bruk. Paragraf 5.4 i stadnamnlova seier «Eigaren eller festaren kan, med dei avgrensingane som følgjer av § 3, sjølv velje namn og fastsetje skrivemåte av namnet på eit nyoppretta bruk eller eit bruk som ikkje har eit nedervd namn». Det er altså viktig å kunne avklåre om eit bruksnamn er nedarva eller ikkje om eit bruk som alt er namngjeve, kan få eit nytt bruksnamn.

Vurdering av om eit bruksnamn er nedarva eller ikkje

På grunn av tidlegare skikk og lovgjeving har i regelen bruk utskilde før 1980 eit namn, men etter at delingslova i 1980 blei innført utan krav om namngjeving, ser vi at namngjeving av utskilde bruk blir mindre vanleg, og etter 1990 er det vanleg at utskilde bruk ikkje blir namngjevne. Dette er ein observasjon som eg har gjort etter tretten års røynsle som saksbehandlar av stadnamnsaker Statens kartverk.

Etter innføringa av skylddelingslova i 1910 var regelen at eigedommar burde ha eit namn, og dei eldste namna gjevne etter skylddelingslova er altså godt over hundre år gamle, og ut frå aldersavgrensinga til Kartverket er namn gjevne før 1945 å rekne som nedarva, og bruksnamn gjevne mellom 1945 og 1985 kan også vere nedarva, mens namn gjevne etter 1985, til vanleg ikkje er nedarva. Den bakre grensa på rundt 80 år vil gjere at tidsgrensa for kva som er nedarva/ikkje nedarva, vil flytte seg fram i tida for kvart år som går.

Det seier seg sjølv at ei slik grensedraging ikkje er tilfredsstillande, og Kartverket seier at ein i tillegg må bruke skjønn for å avklåre kva som er nedarva eller ikkje. Som moment for å utøve skjønn peiker Kartverket på at ein må vurdere om namnet er «organisk framvakse eller konstruert», «har ein talemålstradisjon», er «velkjent» og «mykje brukt», «om namnet er veldokumentert (gjeld i hovudsak norskspråklege namn)», «om namnet er sjeldsynt eller alminneleg», «om namnet er originalt eller eit oppkallingsnamn, sjablongnamn, kategorinamn eller memorialnamn», «om namnet høver på staden», «om namnet føyer seg godt inn i det lokale stadnamnverket».

Når ein utøver skjønn, må det «vere større opning for å kunne byte ut namn som vekkjer negative eller komiske assosiasjonar enn det er for namn med nøytral eller positiv valør. Det bør vere lågare terskel for å byte ut nyare bruksnamn som er identiske med gardsnamnet, enn namn som identifiserer bruket meir eintydig». Vidare heiter det: «Om gardsnamnet berre mekanisk er kopiert og lagt inn i bruksnamnfeltet i matrikkelen utan å ha vore brukt spesifikt om eigedommen, kan også namn eldre enn 80 år sløyfast om namnet ikkje viser til eit gardsbruk eller eit (tidlegare) gardstun», (alle sitat frå Handboka, pkt. 7.2.2).

Den lange lista med vurderingsmoment viser at tidsavgrensinga på mellom 40 og 80 år for eit nedarva stadnamn har lite for seg. Det er ikkje tidsspennet på 80 år sett frå notid som er avgjerande. Snarare er det bruksnamna som blei gjevne med pålegg av skylddelingslova i 1910, som er aktuelle å vurdere, og grensa burde ut frå dette vore sett ved 1910. For Troms og Finnmark sin del burde nok grensa settast tidlegare, for jordsalslova av 1902 kravde at jordeigedommar måtte gjevast eit norsk namn: «Udmaalt jordeiendom gives særskilt norsk navn», Ot.prp. nr. 20 (1901–1902), § 5d. Det har blitt hevda at det fanst lister med forslag til bruksnamn som kjøparar av eigedom kunne velje frå når dei skulle få utskilt eit bruk(2).

Vanlege bruksnamn etter 1910

Matrikkelutkastet 1950 er ei viktig kjelde som viser bruksnamna som var gjevne fram til 1950. Vi ser at utskilde bruk får ulike slag namn. Mange av bruksnamna tar utgangspunkt i nedarva naturnamn på staden der bruket er, men mange namn er nylaga etter ulike namnelagingsmønster. Så vidt eg kjenner til, er det ingen som har undersøkt namngjevinga av bruk etter 1910 systematisk, og grunnen er truleg at namna har blitt rekna for mindre interessante av di namna er av nyare dato og mange av dei ikkje er nedarva. Eg fører her opp nokre eksempel på bruksnamn i tidlegare Hillesøy og Kvænangen herad, for eg kjenner godt til desse områda sidan eg har samla inn stadnamn i delar av områda i 1983 og i 1985, og dessutan kjem eg frå den nordre delen av Hillesøy herad og er lokalkjent her.

Bruksnamn gjevne etter nedarva naturnamn er namn som Stavlien (av Stavlian), Segla (etter eit fjell med dette namnet), Ornes (av Orneset), Kraknes (av Krakneset), Naustbukt (av Naustbukta), Lauklines (av Lauklineset), Bakken (av Torvskjåbakken) og Mellemvoll (av Mellavollen) – alle i tidlegare Hillesøy herad. I Kvænangen er Henrikslåtten (av Henrikslåtta), Lerbugt (av Leirbukt), Brandbugt (av Brennbukt), og desse naturnamna er norske (eigentleg danske) former av opphavleg kvenske og nordsamiske namn.

Gards- og bruksnamnet Kvænangsbotn viste opphavleg til eit stort område der det fanst fleire bustader med særskilte namn på kvensk og samisk, t.d. kvensk Sirkkastakka, nordsamisk Cirggastat og kvensk Niemenaikku, nordsamisk Njemenjaiku (det er ikkje fastsett norske former til offentleg bruk av desse namna). Dette gjer at det ikkje er parallellitet språkleg og geografisk sett mellom det norske og dei kvenske og nordsamiske namna.

Problemet med manglande geografisk og språkleg parallellitet mellom norsk og samisk namn har vi også i tilfellet Samuelsberg (gardsnamn, bruksnamn, grendenamn) i Kåfjord kommune. På 1990-talet var det motstand mot å ta i bruk det nordsamiske bruksnamnet Sámmolvárri i funksjon som grendenamn av di det nordsamiske namnet ikkje hadde den same geografiske utstrekninga som det norske namnet Samuelsberg. Kommunen har i ettertid fastsett at nordsamisk Fiervá (av fiervá ‘fjære’) og kvensk Olmavankka(3) er parallellnamn til funksjonen av Samuelsberg som grendenamn.

Etter 1910 – men også før dette tidspunktet – ser vi at det blir vanleg å gje bruk namn som Breidablikk, Valhall, Skogstad, Solstad, Løvstad, Elvestad, Engstad, Heimstad, Ørstad, Strandheim, Vårheim, Solheim, Skoglund, Furulund, Myrlund, Bjørklund, Løvlund, Myrlund, Myrdal, Skogly, Kveldro, Soltun, Bakketun, Sjøtun, Haugland, Solhaug, Solli, Myrdal, Seljevoll, Løvslett, Vangen, Minde – alle er autentiske døme frå bruk i Hillesøy og Kvænangen herad.

Vi ser her namn som er inspirerte av norrøn mytologi, Breidablikk og Valhall, rosande namn som Kveldro og namn på Sol-, som har bakgrunn i ein type namn omtala som villanamn. Også bruksnamn som Skogly og Minde (av minne n., ‘noko som minner om noko eller nokon’) er av typen villanamn (Schmidt 2004: 394). Namneledd som stad, heim, land og tun er døme på ny bruk av namneledd som vi finn i gamle gardsnamn i tidlegare tider, særleg lenger sør i landet. Namneledda blir kombinerte med forskjellige ord for natur og fauna, og det er lett å generere nye namn etter behov. Namna framstår som stereotype, masseproduserte sjablongnamn. Språkleg sett er denne typen namn å rekne som etterlikningar av namnegods i tidlegare tider. Som språklege kulturminne er dei sjølvsagt av interesse for å studere namnemoten i tida dei blei gjevne, men som språklege kulturminne eller arvestykke frå genuin namngjeving i tidlegare tider er dei av mindre interesse.

På namnefagleg grunnlag kan ein gjere slike vurderingar av bruksnamn, og tidsavgrensinga med ei bakre grense på om lag 80 år, som Kartverket har komme fram til, framstår som irrelevant. Om eit bruksnamn er av typen sjablongnamn, kan det likevel hende at ein bør ta vare på namnet ut frå nokre av dei vurderingskriteria som Kartverket har nemnd, t.d. om namnet er vel kjent og brukt av folk i lokalsamfunnet, men i tilfelle der namnet er eldre enn 80 år, men ikkje er blitt ein del av den lokale namnebruken, bør ikkje alderskriteriet stenge for utskifting av eit stereotypt bruksnamn.

Spesielt i Troms og Finnmark bør ein ikkje halde strengt på at ein må halde fast på stadnamn som er å rekne som «papirnamn». Mi røynsle er at mange matrikulerte bruksnamn i Troms og Finnmark ikkje er kjende i lokalsamfunnet, og dei inngår ikkje i daglegtalen til folk. Det er derimot svært vanleg å omtale staden etter personane som bur på staden, t.d. «dæm va borte hos han Sigurd og ho Leikny» i staden for å og seie «dæm va borte på Soltun», som er namnet på bustaden til desse personane.

I nokre tilfelle er bruksnamna ikkje kjende av andre enn eigaren, og eg har jamvel røynt når eg har samla inn stadnamn, at eigaren ikkje har hugsa namnet på eige bruk, eller har måtta tenke seg om for å komme på namnet. Eit slikt anonymt namn kan vere over hundre år gammalt, men det er berre ei innføring i matrikkelen som ikkje betyr noko for eigaren eller for lokalsamfunnet. Etter mitt syn kan altså ikkje formell alder avgjere om bruksnamnet er verneverdig.

Litteratur

NOTaR

  1. Formene nedervd og nedarva er synonyme. Lovteksten bruker verbet erve av gammalnorsk erfa; av arv, og eg bruker forma arve. Adjektivet nedarva/nedervd betyr at ‘noko har gått i arv, er blitt overlevert (frå åttledd til ættledd)’.
  2. I neste omgang har nokre av desse tildelte bruksnamna blitt tekne i bruk som slektsnamn, og eg har fått opplyst av samiske venner med norsk etternamn at etternamnet har bakgrunn i eit tildelt bruksnamn i slekta.
  3. Olmavanka, kvensk Olma- av nordsamisk Olmmái-, av olmmái ‘mann’; vankka ‘dal’, jf. primærfunksjonen av namnet som  viser til ein dal, nordsamisk Olmmáivággi, kvensk Olmavankka, norsk Manndalen.

Da Tarm og Vorbasse ville skifte navn

Om mobbeafledte stednavneændringer (2)

af Johnny Grandjean Gøgsig Jakobsen

I mit forrige socioonomastiske blogindlæg (af 8. marts 2024) beskrev jeg to mobbeafledte stednavneændringer fra midten af 1920’erne, hvor Rumperup blev til Højsted og Gumperup blev til Klinteby. Begge blev faktisk forudgået af en beslægtet sag fra 1922, hvor beboerne i den nordsjællandske landsby Ludserød (Blovstrød sogn, Lynge-Kronborg h.) anmodede myndighederne om og blev bevilget et navneskifte til Høvelte, hvilket skete med den begrundelse, at det hidtidige navn »vækker Latter til største Gene i vort daglige Liv og Færden« (Stednavneudvalgets Brevarkiv 8-3/22).

Den hævdede morskab på Ludserøds bekostning bestod formentlig i navnets forleds delvise homonymi med substantivet lus, altså det blodsugende insekt, der plager både dyr og mennesker, og i dansksproglig sammenhæng også anvendes adjektivisk i en tydelig pejorativ betydning luset ’ringe, tarveligt’.

I modsætning til de to førstnævnte navneændringseksempler rakte kreativiteten hos beboerne i Ludserød dog ikke længere end at man bad om at det allerede eksisterende navn på den nærliggende nabolandsby Høvelte fremover også måtte denotere deres bebyggelse. Og således blev det.

Heller ikke her lagde Stednavneudvalget således nogen hindringer i vejen for et skifte væk fra et angiveligt mobbefremkaldende navn, og man kunne måske derfor fristes til at tro, at datidens udvalg bare generelt gav efter for den slags ansøgninger. Men sådan var det ikke, og i det følgende skal beskrives to omtrent samtidige sager, hvor ansøgningerne fik afslag.

Tarm

Den 8. april 1931 modtog Stednavneudvalget en ansøgning fra sagfører V.E. Johansen, bosiddende i den jyske by Tarm:

Ved en Sammenkomst her i Byen for kort Tid siden blev der nedsat et Udvalg med det Formaal at virke for Forandring af Byens Navn, der baade er uæstetisk og lattervækkende. Det blev vedtaget at undersøge Muligheden for at faa Byens Navn ændret til Tarum, der menes at være den ældste Betegnelse for Byen. I denne Anledning tillader jeg mig som Medlem af Udvalget herved at anmode Stednavneudvalget om at foretage Undersøgelse af, hvad Byens Navn tidligere har været, samt være os behjælpelig med at fremme Sagen.

Tarm benævner oprindeligt en mindre landsby i Egvad sogn (Nørre Horne h.), der i moderne tid er vokset op til en decideret provinsby bl.a. med anlæggelsen af en jernbanestation (1875) og en realskole (1879, gymnasium fra 1938); i 1980 udskiltes Tarm som et selvstændigt sogn fra Egvad sogn.

Det lattervækkende ved navnet består i, at navnet i sin nutidige form er skriftligt og lydligt identisk med substantivet tarm, ’den i legemets udførselsåbning endende rørformede del af fordøjelseskanalen’, som det så smukt er formuleret i Ordbog over det danske Sprog. Så hvis man i den omkringliggende omegn f.eks. kom afsted med at sige, at man lige havde været en tur i Tarm, ville det let kunne afstedkomme en vulgær-humoristisk association.

Tarm-borgernes formodning om at navnets oprindelige form havde været Tarum, og at det dermed knyttede sig til gruppen af stednavne med de fra hinanden ofte svært skelnelige endelser hēm, um (dativ pluralis) og rum, var på ingen måde urimelig, idet formen Tarum vitterligt optræder i såvel Pontoppidans Danske Atlas og på Videnskabernes Selskabs Kort, der begge skriver sig til anden halvdel af 1700-tallet.

Formodningen støttes også af belæg fra 1500-tallet (1532 Tharrom, 1534 Tarrem, 1537 Tarum, 1579 Tharrum), hvorimod de middelalderlige belæg peger i en anden retning (1332 el. 1344 Tharm, 1347 Thaarm, 1350 Tharmæ, 1462 Tharm). Derfor har der blandt stednavneforskerne været konsensus om, at navnet faktisk ER identisk med substantivet tarm (glda. tharm), i en sammenlignende anvendelse om en langsmal terrænformation – antageligt med sigte på Tarm Bæks leje (DS 17 s. 569-570).

Dette var også opfattelsen i Stednavneudvalget allerede i 1931, hvor man i sit svar til sagfører Johansen af 18. april 1931 derfor ikke kunne støtte forslaget om en rekonstruktion fra Tarm til Tarum, idet dette ville være onomastisk fejlagtigt:

Da den foreslaaede Form Tarum ikke som formodet er den ældste Form af Byens Navn, men er en nyere Form af ret tvivlsom Herkomst, vil Udvalget være noget betænkeligt ved at anbefale en Navneforandring i antydede Retning og vilde derfor gerne henstille til fornyet Overvejelse [i] Spørgsmaalet om, hvorvidt der i det hele foreligger tilstrækkelig tvingende Grunde til at tænke paa en Navneændring. I formel Henseende er der saaledes ingen Grund dertil, da Tarm stemmer overens saavel med Navnets ældste Skriveformer som med stedlig Dialektudtale.

Det betød dog ikke, at Stednavneudvalget kategorisk afviste muligheden for en ændring til et helt andet navn, hvis dette herefter måtte ønskes:

Om det mere æstetiske Hensyn vil være tilstrækkelig tungtvejende i denne Sag, vil det være vanskeligt at udtale sig om paa Forhaand, men fastholdes Ønsket om at søge Navneforandring for Byen, vil den rette Vej være at indsende en Ansøgning til Landbrugsministeriet.

En sådan ansøgning blev aldrig fremsendt, og borgerne i Tarm synes således at have accepteret deres stednavnemæssige skæbne — og ladet sagen finde sin ende, om man så må sige.

Selvom byskiltet i Tarm er formuleret ganske neutralt og undgår uheldige associationer med formuleringer som ”De kører nu ind i Tarm” eller lignende, så oplever byen til stadighed problemer med skiltetyve, der finder navnet så fornøjeligt, at de stjæler skiltene ved nattetide. (Foto fra GoogleMaps Streetview.)

Vorbasse

Mit sidste eksempel i denne lille serie om mobbeafledte stednavneændringer og ønsker om samme, er af en lidt anden karakter. Det drejer sig om stednavnet Vorbasse, der benævner en kirkelandsby i det sydlige Jylland (Vorbasse sogn, Slaugs h.). Betydningsmæssigt er navnet lidt specielt, idet der atypisk i en dansk sammenhæng synes at være tale om en indbyggerbetegnelse vorbasse, sammensat af substantivet glda. wara ’overdrev, udmark’ og substantivet basse ’mand, beboer’ i den samlede betydning ”beboer på udmarken” — her formentlig i en stedbetegnende afledning til indbyggernavnet, således at det som stednavn egentlig betyder ”stedet for beboerne på udmarken” (DaSt s. 339). Udover at navnet kan klinge lidt spøjst i nutidige øren, især pga. endelsen –basse, afleder det umiddelbart sprogligt set ingen pejorative konnotationer eller associationer iøvrigt.

Det var imidlertid heller slet ikke sådanne, der fremførtes som grund for en ønsket navneændring, da denne fremlagdes for Stednavneudvalget i et brev af 13. marts 1923. Sagen er i øvrigt også atypisk ved, at anmodningen ikke fremsendtes af ansøgerne selv, men af den i stednavneforskningen nok så bekendte dr. phil. Marius Kristensen, der efter at have fået et besøg fra Vorbasse skrev til udvalgets sekretær Gunnar Knudsen på følgende vis:

Et mærkeligt besøg havde jeg forleden: en mand fra Vorbasse sogn som på en del beboeres vegne bad om, at dette navn måtte forandres til Vorballe, da det var alt for kendt, så folk ikke vilde tage tjæneste derude, ingen læge el. lign. bosætte sig dær, og i det hele blev distangserede af Bække og Hejnsvig, som ikke var så berygtede (markedet, krigshavnen og professor Labri). Jeg opponerede naturligvis, da Vorbasse er et godt gammelt og vel bevidnet navn, men lovede at sende meddelelsen videre. Vorballe er jo en komplet utilladelig nydannelse; snarere kunde jeg da tænke mig Slavby eller et lignende helt nyt navn (Slavgård ligger jo i sognet); måske kan I derinde finde et kønnere, som kunde foreslås, hvis det skulle være. Allerhelst må sagen naturligvis forfalde (også af krigshistoriske grunde). Men jeg lovede altså at lade det gå videre (sml. Ludserød – Høvelte). [Kommentar: Den for sin tid påfaldende og moderne skriveform er den originale og af Marius Kristensen praktiserede.]

Ifølge Marius Kristensen var det således ikke navnet i sig selv, der var problemet, men selve byens omdømme, som beboerne angiveligt ønskede at slippe af med gennem en navneændring. At Vorbasse skulle have eller have haft et specielt slemt omdømme, som hævdet af dr. Kristensens i øvrigt anonyme gæst derfra, er ellers ikke sådan at aflæse nogetsteds.

Men opfattelsen knytter sig tilsyneladende til det store, årlige Vorbasse Marked, der er et af Danmarks største og mest velbesøgte heste- og kræmmermarkeder, som har eksisteret siden 1730 og i nutiden tiltrækker omkring 250.000 besøgende. »Ses vi ikke før, ses vi på Vorbasse Marked«, er et udbredt mundheld i denne del af riget. Med markedet følger selvsagt en masse gøgl og ballade, og det kan vel have været dette og en deraf afledt berygtethed, som en gruppe af byens beboere var trætte af.

Den omtalte ’krigshavn’ og ’professor Labri’, der ligeledes anføres blandt argumenterne, fortjener også en uddybende kommentar. Professor Labri var en på de tider landskendt gøgler og tryllekunstner med det borgerlige navn Johannes Marius Dines Petersen (†1935). Han optrådte bl.a. på Vorbasse Marked og var berømt for sine salgstaler uden for cirkusteltet, der skulle lokke betalende gæster ind til forestillingen, med farverige og elokvente overdrivelser om alt det fantastiske, som man ville få at se. Særlig berygtet var slogannet ”Se skelettet af et menneske”, som så viste sig at være hans assistent, der løftede en ske (> ske lettet af et menneske).

Tilknytningen til Vorbasse bestod ud over Professor Labris optræden på de årlige markeder i, at han flittigt omtalte Vorbasse, når han optrådte andetsteds, blandt andet med benævnelsen Vorbasse Krigshavn om landsbyens gadekær og branddam. Året efter, i 1924, blev der faktisk søsat et modelkrigsskib i gadekæret, og siden er flere fulgt efter – bl.a. Korvetten Labri.

Gadekæret i Vorbasse a.k.a. ’Vorbasse Krigshavn’. (Foto: Hubertus, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons)

Det synes således at have været disse konnotative associationer til landsbyen, som en eller flere af Vorbasses beboere var svært kede af i 1923. Og man foreslog som nævnt i stedet en partiel navneændring til Vorballe, hvor det eksisterende forled er sammensat med den især i Jylland udbredte endelsestype balle af substantivet balle ’forhøjning, bakke’. Præcis hvorfor Kristensen fandt dette forslag ”komplet utilladeligt” anfører han ikke, men det antydes, at det skyldes at navnet derved ville give falsk indtryk af at være et gammelt navn af en anden navneklasse.

Stednavneudvalgets sekretær Gunnar Knudsen foreslog udvalget den pragmatiske løsning, at man simpelthen undlod at gøre noget, hvilket fremgår af en tilføjelse på det modtagne brev:

Uagtet Sagen vel menes – i hvert Fald fra Beboernes Side – at være forebragt Stednavneudvalget gennem den til Marius Kristensen foretagne Henvendelse, synes jeg ikke, der kan foretages noget, da vi ikke engang har Navnet paa den mand, hvorfra Henvendelsen stammer, og derfor ikke kan besvare den.

Dette forslag erklærede udvalget sig ifølge endnu en påført note ganske enig i, med den tilføjelse, at dette burdes meddeles Marius Kristensen. Og derfor hedder Vorbasse stadig Vorbasse den dag idag.

Landscapes underwater: Place names in Stífla, N-Iceland

by Birna Lárusdóttir

The arrival of modernity in a remote valley

Iceland is famous for its abundance of water resources which have in many cases been harnessed to generate electricity.  Although often claimed to be sustainable this has not come without sacrifice. The first hydropower station in Iceland was built in Fljót, N-Iceland in the 1940s to generate electricity for the rapidly growing herring industry in the neighbouring town of Siglufjörður.

Overlooking the reservoir to the south.  Photo: Birna Lárusdóttir 2023.

The location was favorable for such a project: a deep valley nearly closed off at its furthest end by an old landslide, making it relatively easy to build a dam. The level of the reservoir rose quickly and the bottom of the valley, described as beautiful hay meadows with clear ponds and creeks, disappeared.  Before all this, the so-called Stífla area (Stífla ironically translates as dam or blockage) was rich farming land, the home of many people most of whom lived on relatively small farms located uphill from the level bottom of valley.  Many of the farms were abandoned in the years following the building of the dam and today none remain around the reservoir, only a few summerhouses and an old church (Knappsstaðakirkja) that had belonged to one of the earlier farms.

Although the ethics of the project were not discussed much at the time (at least not officially) this landscape intervention seems to have left deep scars on the community. 

Conserving place names

In 1983 an interesting paper about the vanished place names of the area was published in Grímnir, the journal of the Icelandic Place Name Institute.  It was based on a map drafted by Páll Sigurðsson, who had lived in Stífla for decades.  In the mind of the author, Þórhallur Vilmundarson, who was Head of the Place Name Institute at the time, the damage done to the landscape in Stífla was immense. He suggests in the paper that places which carry curious names should generally not be damaged. If there is no other alternative, place names ought to be registered and located on a map before the destruction of an area.  

Place names at the bottom of the reservoir. Map from Grímnir 2, pp. 42-43 (click on the image for a larger version).

The vanished place names of Stífla show how it was the heart of a thriving farming community – mostly fertile wetlands, pastures and meadows on which the farms built their existence.  Many of the areas carried names according to their nature (as wetlands), f.ex. Útmýrar and Hringsflói.  Some of the names indicate the size of meadows and how long it would take to cut the grass on them (Hamarsdagslátta, Þriggjadagasláttur – in this case one and three days). 

Many parts of the banks of rivers and ponds also had names (Ytribakkar, Skriðubakki, Bakki) and yet others paint a landscape formed by creeks and ponds (Austuráll, Laufskálanes, Lambatangi) – and humans/animals.  There are also names of structures related to farming activities which vanished into the deep: Völugarður – an ancient turf wall, Melbreiðarstekkur – a sheep fold, Draugatóft – literally “Ghost ruin”.  And at the bottom of the center of the reservoir lies Einbúi, the alleged grave mound of the slave of Nafar-Helgi, the main settler of the area according to the twelfth-century historical work Landnámabók, ‘The Book of Settlements’.

The value of names

The names represent different values and draw up a different picture of the landscape than that which one builds up through objective description of natural elements or vegetation. Vilmundarson’s position on how place names should be valued and protected or mapped in the context of construction or other landscape change caused by humans contributed to discussion in Iceland on nature conservation and raised questions that seem to be still critical today – perhaps even more so than when the paper was published forty years ago. What happens to place names when great landscape-change takes place and what are they really worth? What is the difference between experiencing place names “in situ” – in their own settings, or reading them from a map or some other textual record?

Many hydropower plants have been built in Iceland since the one in Fljót although none of them has destroyed inhabited farmland. In some cases, place names have been mapped specifically before disappearing, f.ex. in the area which vanished under the Hálslón reservoir near Kárahnjúkar north of Vatnajökull glacier. In many other cases landscape change induced by humans takes place without any regard to place names  – f.ex. through forestry, the building of large scale factories and the expansion of urban areas.